Nói đến việc khởi nghĩa giành chính quyền ở Bắc Giang tháng Tám năm 1945 lịch sử, chúng ta không thể không nhắc đến người chiến sỹ cộng sản Ninh Văn Phan. Tên tuổi của ông gắn liền với từng bước tiến của phong trào cách mạng lúc bấy giờ. Ông từng là nỗi khiếp sợ của kẻ thù, nhiều phen chúng tìm cách đưa ông vào vòng tù tội hòng làm nhụt ý chí của ông. Song chính kẻ thù cũng không thể phủ nhận rằng chúng rất kính nể một con người có bản lĩnh và khí phách như ông.
Ông sinh ngày 10 tháng 3 năm 1908 tại thôn Song Khê, xã Song Khê, huyện Yên Dũng, là con ông đồ Ninh Văn Khanh. Học hết cấp sơ học tại tỉnh lỵ Bắc Giang, năm 1925, tuy mới 17 tuổi ông đã hăng hái tham gia phong trào đòi thả Phan Bội Châu và để tang Phan Chu Trinh.
Khác với bố và anh cả tham gia Việt Nam Quốc dân đảng, Ninh Văn Phan theo hướng vô sản và đã cùng Hoàng Đình Rong hoạt động ở Nước Hai, Cao Bằng, sau sang Trung Quốc rồi được kết nạp vào Việt Nam Thanh niên cách mạng đồng chí hội (tháng 6 năm 1928). Tháng 11/1930 ông được kết nạp vào Đảng Cộng sản Đông Dương tại nhà tù Côn Đảo. Tháng 9/1939 ông được trả tự do về quê nhà tiếp tục hoạt động cách mạng. Tháng 11/1940 lại bị Pháp bắt giam tại nhà tù Bắc Giang cho tới tháng 4/1942. Cuối năm 1943 ông hoạt động bí mật tại các huyện Yên Dũng, Việt Yên, Lạng Giang…
Hình ảnh đồng chí Ninh Văn Phan: Ảnh Wiki
Theo sử sách ghi chép lại: sau khi quân Nhật hất cẳng Pháp đêm 9/3/1945, phong trào Việt Minh toàn tỉnh Bắc Giang nổi lên mạnh mẽ như vũ bão, lôi cuốn tất cả tầng lớp nhân dân từ thành thị tới nông thôn, từ miền núi tới miền xuôi, tất cả đều hăng hái tham gia vào các đoàn thể cứu quốc không biết mệt mỏi, không biết ngày đêm. Cách mạng quả là ngày hội của quần chúng. Nhiều chiến khu được xây dựng trong tỉnh: chiến khu Thượng Yên Thế, chiến khu Bừng, chiến khu Lục Nam, chiến khu Mỏ Thổ… diệt trừ tên Tri phủ Yên Thế, diệt và tước khí giới đồn Bố Hạ, phủ Nhã Nam, huyện Việt Yên, Yên Dũng, việc phá kho thóc Nhật ở Việt Yên, Hiệp Hoà, Yên Dũng, Lạng Giang chia cho dân nghèo, việc chống nộp thóc cho Nhật, việc diệt trừ Việt gian phản động và những tên đầu sỏ cướp bóc… đã đẩy cao trào toàn tỉnh lên một bước nhảy vọt.
Vào khoảng cuối tháng 7/1945, tự vệ Song Khê, trong đó có Ninh Văn Phan, chỉ có 1 khẩu súng lục đã đột nhập đồn Đức La và kho thóc của đồn điền ĐrôMonpera cướp được 7 khẩu súng trường và chia cho dân. Cũng đêm ấy, đội tự vệ Song Khê phối hợp với cảnh vệ Cảnh Thụy giải phóng huyện Yên Dũng, tước được 23 khẩu súng trường. Viên tri huyện là Phùng Trọng Mưu và toàn bộ binh lính đã được phóng thích ngay tại chỗ.
Chiều ngày 10 tháng 7 âm lịch (tức là ngày 17/8/1945) Ninh Văn Phan và mấy người đồng chí nữa đi dự Hội nghị tỉnh triệu tập ở Yên Lý thì nhận được bức thư: “Giặc Nhật đã đầu hàng đồng minh, mời các đồng chí Việt Minh và tự vệ các xã đến điểm đình làng Song Khê để bàn việc lấy tỉnh”. Đến đêm 17/8 thì các tự vệ đã tập trung lên tới hàng trăm người.
Đúng 4 giờ sáng ngày 18/8/1945, Ninh Văn Phan và các đồng chí của mình nhân danh là Đại biểu Việt Minh đến gặp tỉnh trưởng Nguyễn Ngọc Đĩnh yêu cầu nộp khí giới và Dinh tỉnh trưởng, đồng thời yêu cầu hắn không được tiết lộ gì cho giặc Nhật trước khi Việt Minh lấy xong trại Bảo An binh. Khi Chánh Bảo An binh đến, Ninh Văn Phan đem việc viên tỉnh trưởng giao Tỉnh đường cho Việt Minh, nói cho y nghe và khuyên y cũng nên làm theo con đường như vậy, y cũng vui lòng nhận giao trại Bảo An và vũ khí cho Việt Minh.
Những người lính Việt Minh phân công nhau sang tiếp thu trại Bảo An binh cũng như ở Dinh Tuần phủ. Lính Bảo An được giải thích về ý nghĩa của việc cướp chính quyền và chính sách của Việt Minh đối với họ, ai muốn tình nguyện ở lại thì ở lại, ai muốn về nhà thì cho về, tất cả quần áo chăn màn và tiền nong riêng đều được mang về, trừ vũ khí. Trước thái độ ôn hòa của cán bộ và anh em tự vệ, binh lính đều vui vẻ không xảy ra một sự nhớn nhác nào. Từ 8 giờ 30 phút trở đi, thị xã Bắc Giang đã tràn ngập trong rừng cờ. Từng đoàn người nườm nượp mang cờ đỏ sao vàng và các biểu ngữ, vai đeo gươm, đeo súng rầm rộ tuần hành, miệng hô khẩu hiệu và hát vang không biết mệt mỏi. Như vậy, việc giành chính quyền ở Bắc Giang đã được thực hiện suôn sẻ trước Hà Nội một ngày.
Với những công lao và sự cống hiến của mình, ngay sau ngày cả nước giành được độc lập, ngày 22-8-1945 Ninh Văn Phan được cử làm Phó Chủ tịch Ủy ban cách mạng lâm thời tỉnh Bắc Giang. Ở cương vị này ông đã giữ vững được đường lối hòa hoãn với đội quân Tàu Tưởng tại Bắc Giang. Ông cũng luôn đề cao chủ trương đại đoàn kết trong nhân dân.
Sau đó, ông còn được giao nhiều trọng trách khác nhau như: giám đốc Sở Hoa kiều vụ Liên khu Việt Bắc; Đại diện cho Tổng cục Hậu cần của Việt Nam tại Nam Ninh (Trung Quốc); rồi Trưởng phòng các nước XHCN của Ủy ban Liên lạc Văn hóa với nước ngoài cho đến khi nghỉ hưu. Trong bất cứ vị trí cong tác nào ông cũng một lòng tận trung tận hiếu với đất nước, nhân dân. Ông luôn luôn tôn trọng nhân dân, đánh giá rất cao vai trò của quần chúng nhân dân, lắng nghe ý kiến, nguyện vọng của nhân dân. Trong tài liệu cung cấp cho Viện Sử học, có đoạn ông viết: “Để tôn trọng sự thật lịch sử khách quan, tôi cần nhấn mạnh rằng ngày khởi nghĩa ở Bắc Giang không do ý chủ quan của chúng tôi quyết định, mà do quần chúng nhân dân quyết định… Dưới sự lãnh đạo sáng suốt của Đảng, lực lượng cách mạng vô cùng to lớn, quần chúng nhân dân là yếu tố chính quyết định thành công rực rỡ trong ngày cướp chính quyền ở tỉnh Bắc Giang cũng như trong toàn quốc”.
Mong sao trong tương lai không xa sẽ có những công trình nghiên cứu về Ninh Văn Phan để các thế hệ con cháu người Bắc Giang có cơ hội được biết về ông nhiều hơn nữa, mãi khắc ghi công ơn người chiến sỹ cộng sản kiệt xuất của quê hương./.